| |||||||||||||||||||||
Door het grote nationale belang van de Zaanse industrie zijn er in de 20e eeuw schepen uit alle ‘varende’ streken, provincies en buurlanden op de Zaan te zien geweest. Als in het Groningse hoge land de graanoogst ten einde liep, begon de Zaanbocht in Wormerveer vol te lopen met tjalken en aken met graan voor Wessanen. Vaak lag er een Spits met graan uit Noord Frankrijk voor de wal. Kolen uit Limburg werden aangevoerd met sleepschepen zoals de Kempenaar. Maïs, tarwe, palmpitten en rijst kwam met uiteenlopende scheepstypen uit de grote zeehavens zoals Amsterdam, Rotterdam en Antwerpen. Voor het gebruik op de Zaan werden geen specifieke schepen ontwikkeld. De enige aanpassingen ontstonden doordat de omliggende scheepswerven, zoals v.d. Beldt in West-Grafdijk, Czaar Peter op het Kalf en Conrad in Haarlem en Zaandam, een eigen ontwerp hadden voor bestaande scheepstypen, waardoor kleine verschillen in de uitvoering konden ontstaan. Luxe motors en beurtschepen waren veel voorkomende schepen op de Zaan.
|
Titel: Rijstpellerijen aan de Veerdijk in Wormer
Door: Arnold de Lange Techniek: Aquarel Collectie: Particuliere collectie | ||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
Titel: Sleepboten leveren stoom aan fabriek
De stoomsleepboten Wilhelmina Goedkoop en Catharina E. Goedkoop van de bekende rederij uit Amsterdam liggen afgemeerd in de Zaan en leveren stoom aan de voormalige oliefabrieken van Crok & Laan aan de Zaandijkerweg in Wormerveer, omdat als gevolg van technische problemen in het eigen ketelhuis zelf stoom opwekken niet meer mogelijk was. Men kon zodoende, weliswaar met beperkte capaciteit, gedurende de ketelreparatie het bedrijf aan de gang houden. |
Titel: ms Stierop van de Alkmaar Packet op de Zaan 1929
| ||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
Gezicht op de fabrieken van Honig
Gezicht op stijfselfabriek de Bijenkorf te Koog aan de Zaan vanaf de Zaan gezien. Deze tekening toont dat de aan en afvoer grotendeels per schip gebeurde. Voor de uitbreiding van de Honig fabrieken werden regelmatig stukken Zaanwater gedempt. Op de achtergrond rechts nog een molen op De Hemmes. Datering omstreeks 1919. |
De Zaan te Zaandam
De Zaan te Zaandam met uitzicht op de fabriek 'Czaar Peter' van firma Kamphuys aan de Oostzijde. Nog vaag zichtbaar tussen het tuigage van het schip een molenlijf van molen De Pauwin. Midden op de Zaan een varende tjalk met gestreken zeilen. | ||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
Beurtschip Zwaantje in lossing bij de Vlijt
Deze tekening kreeg schipper Thijme Kley in 1987 bij zijn 40 jarig jubileum bij Wessanen.
Ondanks het feit dat Wessanen in 1948 de relatieschippers uitkocht, heeft Kleij ruim 40 jaar op diverse schepen gevaren. Kleij voer eerst als knecht bij schipper H. van Bergen en de laatste jaren als schipper op het Zwaantje. Hij was de laatste schipper die vracht heeft gevaren met het Zwaantje. In zijn jonge jaren heeft Thijme ook nog enige jaren als knecht bij schipper J.G. Aafjes op de Antje gevaren.
|
Relatievaart
Naast de beurtvaart vormde de relatievaart in de Zaanstreek decennia lang een belangrijke tak van het goederenvervoer van en naar veel fabrieken in de Zaanstreek. Onder het begrip relatievaart wordt verstaan dat er tussen een productiebedrijf en een eigenaar van één of meerdere binnenschepen, een overeenkomst is afgesloten.
Omdat Wessanen & Laan een groot bedrijf was met verschillende fabrieken in Wormerveer en Wormer, had men zich verzekerd van de diensten van een flink aantal vrachtscheepjes met relatieschippers om hun stroom import- en exportgoederen te vervoeren. Dit waren tot 1948 ondermeer de motorschepen:
In 1948 kwam de firma Wessanen & Laan met een aanbod om de schepen van de relatieschippers tegen taxatieprijs over te nemen. Men gebruikte het argument dat men vertrouwde informatie had uit Den Haag, als zou de relatievaart bij wet afgeschaft worden. Bron: 'Zaankanters en het water' |
||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
![]() De vitrine met de scheepsmodellen van Cor Phaff
Voormalig zandschipper Cor Phaff en zijn vrouw Ali wonen tegenwoordig in de voormalige directeurs woning van scheepssloper Adriaan Slooten aan de Veerdijk in Wormer. Het huis ademt nog aan alle kanten de sfeer van de voormalige scheepssloperij. Al het fraaie houtwerk in huis komt uit de, omstreeks 1974, door Slooten gesloopte Schotse veerboot Lochnevis.
|
![]()
Model van de 'Antje' van schipper J.G.Aafjes. Dit schip voer als vast relatieschip voor Wessanen & Laan.
|
||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
Een Zeeboot te Wormerveer
De Zaanlander van vrijdag 28 oktober 1932 had het op de voorpagina: "Een Zeeboot te Wormerveer. Dezer dagen stoomde de 'Heinrich Grammerstorf' de Wormerveersche 'haven' binnen, beladen met goederen bestemd voor de N.V. Gortpellerij 'Mercurius'. Velen namen een kijkje bij dit voor deze tijd wel ongedachte verschijnsel".
Ofschoon het wel vaker voorkomt dat een zeegaand schip over de Zaan vaart was het bezoek van de 'Heinrich Grammerstorf' toch onderwerp van een nadere studie in het Gemeente Archief Zaanstad. Aanleiding voor die studie was een foto met als titel 'Achterzaan Zuideinde bij schipper A. Smit - Koog aan de Zaan'. Op de achtergrond passeert er een zeeschip. Nader onderzoek wees uit dat dit de 'Heinrich Grammerstorf' was.
Voornaamste bron van informatie waren de schetsboeken van Maarten Bus uit Oost-Knollendam. Bus maakt drie maal melding van de 'Heinrich Grammersdorff'. Ondanks dat hij de naam anders spelt dan bijvoorbeeld de Zaanlander gaat het hierbij waarschijnlijk toch om hetzelfde schip. In LLOYD'S REGISTER OF SHIPPING komt ook alleen de naam 'Grammerstorf' voor. Terwijl Maarten Bus het schip waarschijnlijk wel gezien heeft.
|
![]()
De beschrijving van deze viltstift tekening van 14 x 18 cm. in het Gemeente Archief Zaanstad is "Westzijde - Oostzijde te Zaandam. Coaster verlaat de Wilhelminasluis richting Koog aan de Zaan. Rechts de verffabriek van Pieter Schoen aan de Oostzijde en links onder andere de fabrieken van Verkade en een gashouder aan de Westzijde. Datering Voorstelling: 1960". De maker is onbekend.
Ook in particuliere foto collecties doken enkele foto's op, waaronder de hier getoonde 'Heinrich Grammerstorf' met deklast, waarschijnlijk afgemeerd aan de Hemmes.
Één bron vermeldt een reis van de 'Heinrich Grammerstorf' met lading cacao-schroot van of naar de firma Schoenmaker. Deze lading zou ingenomen of gelost zijn bij de Hemmes. |
||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
Het schetsboek van Maarten Bus
De naam van het schip en een aantal technische details wijken af van de officiele registratie van het schip. Maarten Bus tekende slechts één ruim op het voordek terwijl er in werkelijkheid 2 ruimen waren. Het laadgerei op het achterdek stond tegen midscheepse opbouw, en niet tegen een opbouw achteruit. Het betrof een z.g. 'drie-eilanden-schip', maar de door Maarten Bus getekende achteropbouw ontbrak. Bovendien tekende hij een kruiserhek terwijl het schip in werkelijkheid een elliptisch hek had.
Collectie: Gemeente Archief Zaanstad | |||||||||||||||||||||
Text: Cees Kingma |