MBTZ archief van Van Gelder Zonen in Wormer

Bedrijfsinformatie brochure
In een zelfverzekerde, bijna triomfalistische Bedrijfsinformatie brochure, typerend voor het optimisme van de naoorlogse industriële expansie, presenteerde de Koninklijke Papierfabrieken Van Gelder Zonen zich als volgt:

Van Gelder Zonen presenteerde zich als een modern, grootschalig en internationaal opererend concern, met een breed assortiment, een hoge productiecapaciteit en een positie in de absolute top van de Europese papierindustrie. Destijds zal deze presentatie voor de meeste lezers geloofwaardig zijn geweest. In de naoorlogse periode golden schaalvergroting, productiecapaciteit en internationale afzet immers als belangrijke indicatoren van economische kracht en vooruitgang.
Met de kennis van nu krijgt de tekst echter een andere lading. De nadruk ligt vrijwel uitsluitend op omvang, capaciteit en marktbereik. Over winstgevendheid, financiële gezondheid, innovatievermogen of de flexibiliteit van de onderneming wordt niets gezegd. Juist deze factoren bleken in de jaren daarna van groot belang, toen veel grote industriële ondernemingen te maken kregen met overcapaciteit, stijgende kosten, internationale concurrentie en ingrijpende economische veranderingen.
De brochure is daarmee niet zozeer misleidend, maar vooral een illustratie van het destijds dominante geloof in groei en schaalvergroting. Dat Van Gelder Zonen uiteindelijk failliet ging en het concern werd opgesplitst in verschillende kleinere productie-eenheden, laat zien dat omvang alleen geen garantie is voor een duurzame en gezonde bedrijfsvoering.

De 25 pagina's tellende brochure opent met een uitleg over de papierfabricage en de werking van een papiermachine. Vervolgens worden de verschillende productgroepen behandeld, waarbij telkens wordt aangegeven op welke vestigingen deze werden vervaardigd. Zo ontstaat een overzicht van de geografische spreiding en de specialisatie binnen het concern:

• Courantenpapier - Velsen en Renkum II
• Druk- en schrijfpapier - Renkum I en Apeldoorn
• Verpakkingspapier - Wormer en Wapenveld (met de vestigingen in Rotterdam)
• Papierverwerking - Arnhem, Rotterdam, Apeldoorn en Westzaan
• Speciale houtvrije kartons (ponskaarten) - Crown-Van Gelder Papierfabrieken in Velsen

De brochure maakt daarmee duidelijk dat Van Gelder Zonen niet alleen een omvangrijk productieapparaat bezat, maar ook een sterk gespecialiseerde organisatie had, waarin de verschillende vestigingen elk een eigen rol vervulden binnen het totale productieproces.

Marketing brochure
Eind jaren zeventig publiceerde Van Gelder Papier een Marketing brochure waarin het bedrijf melding maakte van zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid: De groei van een bedrijf is in belangrijke mate een kwestie van marketing. Dat wil zeggen: proberen het eigen aandeel op de markt zo groot mogelijk te maken en telkens weer in te spelen op nieuwe behoeften, die zich voordoen. Toch is in onze tijd voor een blijvende groei nog meer nodig. En wel iets, wat men erkenning van maatschappelijke verantwoordelijkheid zou kunnen noemen.
De belangrijkste uitingen daarvan zijn:

• het maken van produkten van hoge kwaliteit
• het voeren van een goed sociaal beleid
• het verschaffen van een redelijk rendement aan de aandeelhouders
• het ‘goede buur’ zijn in de plaatselijke gemeenschap, wat vooral voortdurende zorg voor het milieu betekent

Na een jaar Wat verloren ging . . . .en weer werd opgebouwd.
Het boekje beschrijft de zware gevolgen van de Tweede Wereldoorlog voor Van Gelder Zonen. Bij het uitbreken van de oorlog beschikte het bedrijf over 5 goed draaiende vestigingen en ruime voorraden. Al bij het begin van de bezetting werden echter de kantoren en magazijnen in Rotterdam verwoest door het bombardement. Tijdens de oorlog namen de tekorten aan grondstoffen en oud papier toe, waardoor de productie sterk moest worden beperkt en distributie noodzakelijk werd. Vooral de fabrieken in Renkum en de magazijnen in Arnhem liepen door de luchtlandingen op 17 september 1944, plunderingen en bombardementen enorme schade op.

Ook andere vestigingen werden zwaar getroffen. De fabriek in Velsen dreigde door de Duitse bezetter te worden opgeblazen, terwijl de fabriek in Wormer in vanaf eind 1944 werd geplunderd. Aan het einde van de oorlog waren slechts enkele vestigingen nog intact en waren de voorraden vrijwel volledig uitgeput. Na de bevrijding begon het bedrijf direct met het herstellen van de fabrieken. Dankzij teruggevonden machines, grote inspanningen van het personeel en de aanvoer van nieuwe grondstoffen en kolen konden de fabrieken in Apeldoorn, Velsen en Wormer geleidelijk weer produceren. Het herstel van Renkum duurde langer vanwege de omvang van de schade.

Een jaar na de bevrijding was de productiecapaciteit alweer bijna terug op het niveau van vóór de oorlog, maar de problemen waren nog niet opgelost. Er bleef een groot tekort aan grondstoffen, arbeidskrachten en oud papier, waardoor de productie achterbleef bij de vraag. Het bedrijf probeerde nieuwe grondstoffen, zoals strocellulose, te gebruiken, maar dit bood slechts een gedeeltelijke oplossing. Daarom deed het een dringend beroep op papierverwerkers en handelaren om zoveel mogelijk oud papier in te zamelen, zodat de papierproductie verder kon worden hersteld.

Wegwijs bij Van Gelder Zonen
De personeelsgids Wegwijs bij Van Gelder Zonen begint met een kort overzicht van het ontstaan en de groei van de onderneming en een introductie van het bestuur van de onderneming. Vervolgens worden de diverse producten beschreven en wordt uitgelegd in welke vestiging het een en ander geproduceerd wordt. Een korte beschrijving van het productieproces besluit deze algemene inleiding.

Daarna volgt een aantal specifiekere, op het werk gerichte onderdelen zoals een uitleg over de collectieve arbeidsovereenkomst (cao), de opbouw van het inkomen, het pensioenfonds en de Stichting Sociale Voorzieningenkas. Vakantie en verzuim, de collectieve ongevallenverzekering, de tegemoetkoming tijdens militaire dienst en het arbeidsreglement zijn enkele van de volgende hoofdstukken.

De verhouding tot de directe chef en de diverse personeelsdiensten - zoals de afdeling personeelszaken, de maatschappelijk werkster, de bedrijfsgeneeskundige dienst en opleidingen - ontbreken niet, evenals de relatie met de vakorganisaties en de personeelsvertegenwoordiging.

Het boekje eindigt met een korte beschrijving van de vestiging Wormer. Het werd vanaf eind jaren zestig uitgereikt aan alle indiensttredende nieuwe werknemers.

Het Instruktieboekje werd door de afdeling Opleidingen speciaal samengesteld voor de vacantie werkers. In de inleiding wordt o.a. de belangrijkste doelstelling beschreven: Wij willen U hiermede in het kort, maar toch duidelijk, informatie geven over het werk in deze fabriek. U zult het nut van deze informatie ongetwijfeld inzien. De papierindustrie wordt gerekend tot de procesindustrieën, hetgeen inhoudt, dat een lange reeks bewerkingen achtereenvolgens plaats vindt om van een grondstof een eindprodukt te maken. Dit proces brengt met zich mede dat de ene schakel in de andere moet grijpen om alles naar wens te laten verlopen. Daartoe gebruikt men velerlei apparatuur, waarvan U de werking veelal niet bekend is, tenzij U reeds eerder in ons of in een soortgelijk bedrijf heeft gewerkt.

Max Pam schrijft in de inleiding van Project van Gelder Papier een mooi in memoriam: "Het beschrijven - en misschien ook het schilderen - van een fabriek die door de slopers langzaam kapot geslagen wordt, vereist een zekere morbide belangstelling. Als een gevelde mastodont, de ingewanden weggevreten, ligt aan de Westerveersloot in Wormer wat er over gebleven is van de Koninklijke Papierfabriek Van Gelder & Zonen, die nog geen drie jaar geleden onderdak bood aan ongeveer zeshonderd werknemers."
Project van Gelder Papier is de weerslag van een intensief kunstproject van beeldend kunstenaars Willeke van Tijn en Gerbrand Volger. Met dramatische schilderijen en kunstzinnige foto's gaven zij een indringend beeld van de teloorgang van het bedrijf. Het boek dat hieruit voortkwam documenteert hun artistieke onderzoek en bewaart de industriële erfenis van Van Gelder Papier voor de toekomst.

Het werk van Van Tijn en Volger werd van 7 tot en met 14 januari 1983 tentoongesteld in Aorta aan de Spuistraat 189 in Amsterdam. In dit gebouw werd vroeger Het Algemeen Handelsblad gemaakt. Jonge kunstenaars kraakten het pand, knapten het op en richtten er een kunstwerkplaats in die een steeds belangrijkere plaats innam in het Amsterdamse kunstleven van die tijd.
Bij de opening van de expositie haalde H.J.A. Hofland herinneringen op aan de tijd dat er nog een krant werd gemaakt. Hij was de laatste hoofdredacteur van het Algemeen Handelsblad. "Het is twaalfeneenhalf jaar geleden dat ik hier de laatste krant van het Algemeen Handelsblad uit de pers haalde. Waar u nu staat draaide een gigantische, donkerrode pers. Elke dag om drie uur 's middags kwam-ie op gang, dat was een heerlijk gevoel. Dit gebouw zinderde van leven."
In 1970 kwam de fusie met de NRC en verhuisde de krant uit Amsterdam. Hofland zei daarover: "In een stervend gebouw te zitten is een vreselijke ramp. U heeft er geen idee van wat een demoraliserend proces het is als je ziet hoe een eens bloeiend bedrijf aftakelt."

Voor de uitnodiging van deze expositie werd een bijzondere flyer gemaakt.

Er werd op diverse manieren aandacht besteed aan dit project:

• In de Volkskrant van 10-01-1983 schreef Theo Temmink Misère van opgeheven bedrijf op ingetogen wijze verbeeld Expositie van van Tijn en Volger
• In de NRC van 06-01-1983 schreef Bas Roodnat Het beeld van de crisis schilderen in Van Gelders fabrieksruïnes Expositie, film en foto’s over een grotesk panorama van instorting, verschilfering en afbrokkeling
• In Onze Krant Zaanstreek (Een nieuws- en advertentiekrant voor de Zaanstreek, uitgegeven door de Verenigde Noordhollandse Dagbladen) van 02-02-1983 verscheen het artikel Film over sluiting Wormer papierfabriek Inwoners kunnen meespelen als figurant

Van Gelder Zonen ontwikkelde na de Tweede Wereldoorlog een zeer ambitieus nieuwbouw programma voor haar fabrieken. Nadat uiteindelijk alle aanloopproblemen waren verholpen en de fabricage was geoptimaliseerd kon Van Gelder Zonen in 1961 melden dat de productie sinds 1928 bijna verdrievoudigd was van 109.000 ton tot 299.000 ton. Naast nieuwe papiermachines in Wormer werd ook de productiecapaciteit in Renkum, Apeldoorn en Velsen substantieel uitgebreid.
Kort na de installatie van de PM 11 in 1951 nam de productiecapaciteit in Wormer, door de komst van de PM 22 in 1956, met 40% toe. De PM 22 uit 1956 was lange tijd de grootste papiermachine ter wereld met de grootste glanscilinder en papierbreedte en de hoogste machinesnelheid. Voor die tijd was deze papiermachine een revolutionair ontwerp. In Wormer stonden aan het eind van de jaren vijftig 6 papiermachines: PM 2, PM 8 en PM 10 uit het eerste kwart van de twintigste eeuw, PM 4 uit 1927, PM 11 uit 1951 en PM 22 uit 1956.
Naast de nieuwe papiermachine en maalderij (de afdeling waar de grondstoffen werden bewerkt) in 1956 kwamen er in Wormer een nieuwe snijmachinezaal, waar het papier verder op het juiste formaat kon worden afgewerkt, een nieuwe inpakafdeling, een papiermagazijn en een expeditieruimte. Ook moest de eigen energiecentrale fors worden uitgebreid. De nieuwe papiermachine verbruikte veel elektriciteit, en er was erg veel stoom nodig om de papiermachine te verwarmen om zo het papier te drogen. Langs de Westerveersloot en het Zaandammerpad werd een nieuw kantoorpand gebouwd met een lengte van ruim 50 meter met zelfs 'een ruime scherfvrije schuilkelder'. Verder kwamen er in het nieuwe kantoor een laboratorium en een nieuwe tekenkamer voor de bouwtechnische dienst. Tenslotte werd er een vrijstaande mechanische werkplaats langs de Dirkssloot gebouwd waarin ook plaats was voor een nieuwe timmer- en een schilderswerkplaats.
Van al deze bouwactiviteiten zijn dirvers fotoalbums bewaard gebleven:

• Album bouw PM 11 inclusief het WACO-filter en uitbreiding van de energiecentrale
• Album bouw PM 22

Handboek Papierfabricage Wormer
Na de verstoming van de windpapiermolens concentreerden de fabrikanten zich op het mechaniseren van het productieproces. In de bedrijfsbrochures van na de Tweede Wereldoorlog presenteerde Van Gelder Zonen zich voor zijn toekomstige medewerkers als een modern bedrijf waar machines steeds meer het werk van de mens zouden overnemen. Meet- en regeltechniek, dat wij nu automatisering noemen, ging een steeds grotere rol spelen. Maar dat was een heel geleidelijk proces. De ambachtelijke kennis van de mensen in de fabriek bleef nog lang de kurk waar de fabriek op dreef.
De kwaliteit van het eindproduct was sterk afhankelijk van de kennis en kunde van de baas van de grondstoffenafdeling, de voorman van de malerij, de molenaar, de kleurenmolenaar en de papiermaker. Een hele productiestraat bestond gemiddeld uit zo'n acht vakmensen.
De algehele dagelijkse leiding op de werkvloer in de hele fabriek was in handen van de werkbaas en de assistent-werkbaas. In het (vol)continue rooster had iedere ochtend-, middag- en nachtploeg een eigen werkbaas. Het fabriekskantoor met alle leidinggevenden en de productieplanning was alleen tijdens de dagdienst bemand.
De bedrijsleiding had daarom een Handboek Papierfabricage Wormer laten opstellen. Dit handboek heeft ten doel, om, zoals de titel reeds zegt, het personeel van de papierfabriek, de noodzakelijke kennis te verschaffen, teneinde zijn werk zo goed mogelijk te kunnen vervullen, Hiermede wordt echter niet alles omvat wat in een handboek behoort te staan. Het is nu eenmaal niet voldoende iemand zonder meer te leren, wat tot zijn, duidelijk te omschrijven taak, behoort. Hij moet in de gelegenheid zijn, het "hoe en waarom" te achterhalen en het verband te zien tussen zijn taak en die van anderen.
Daarom is het nodig, dat het handboek méér onderwerpen behandelt en uitgebreider stilstaat bij bepaalde punten, dan gebruikelijk is in een werkinstruktie. Het beslaat de papiermakerij van het begin tot het einde, dus van de grondstofbereiding tot de verzending van het afgewerkte produkt. Op deze manier krijgt ieder enige kijk op het werk van anderen, waardoor het begrip voor de ander kan groeien en men komt hij tot betere samenwerking en verstandhouding.

Script van de Edele Kikker
De stomme film (film zonder synchroon opgenomen geluid) de Edele Kikker werd opgedragen aan de directeur J.A. Allan. Op 1 september 1961 was directeur J.A. Allan 40 jaar aan de papierfabriek van Van Gelder Zonen (V.G.Z.) verbonden. Dat feit werd uitgebreid gevierd. Er werd als cadeau van het personeel een film gemaakt, waarop een rondgang door het bedrijf en veel medewerkers te zien zijn. Het was/is het gebruik om dorpsgenoten een bijnaam te geven, die met trots gedragen werd. Zo kenden we onder meer Spekkie, de Ezel, De Poes, De Traan, Olifant, Paraplu, Nijlpaard en Blauwe Reiger. Directeur Allan werd ‘De Kikker’ genoemd. Afbeeldingen van deze bijnamen introduceerden verschillende medewerkers in de film. De kikker kwam in allerlei vormen langs. Het gehele productieproces wordt in beeld gebracht.
Het Script van de Edele Kikker werd getekend door Piet Stelder en bevat een serie eenvoudige maar zeer herkenbare afbeeldingen van zowel onderdelen in het productieproces als de diverse personen en hun bijnamen. Dit document heeft museale waarde.
Ook het handgeschreven Filmmontage is bijgevoegd. Dit geeft al een aardig beeld van de inhoud van de film en begint alsvolgt:

• De Zaan (vanaf Lassie zonder fabriek)
• Schanssloot
• Zwembaden – de fabriek – water
• Close up kikker in gras
• Filmtitel
• De kikker springt
• De fabriek vanaf Lassie
• De Bartelsluis met aanvoer oud papier
• Close up Blom met kolenopslag

Van Gelder Papier en Wormer 1784 t/m . . . .

Wormer 28 maart 1980

Het gemeentebestuur van Wormer heeft onder de titel "Van Gelder Papier en Wormer 1784 t/m ......." een boekwerkje uitgegeven, waarin in kort bestek wordt ingegaan op de ontwikkelingen die zich de laatste jaren bij dit bedrijf en in het bijzonder bij de vestiging in Wormer hebben voorgedaan.
Bij het samenstellen van dit boekwerkje is uitsluitend gebruik gemaakt van gegevens die ontleend zijn aan besprekingen met Van Gelder Papier, verslagen van commissievergaderingen, krantenpublicaties, materiaal beschikbaar gesteld door de Ondernemingsraad van deze vestiging e.d..
Mede aan de hand van het in dit boekwerkje opgenomen materiaal kan de lezer concluderen op welke wijze met de belangen van de werknemers is en wordt omgesprongen. Met dit boekwerkje, dat wij u hierbij aanbieden, willen wij op ruime schaal zowel ons ongenoegen over de gang van zaken alsmede de bezorgdheid over het verlies van oorspronkelijk bijna 600 arbeidsplaatsen uitdragen.
Wij vertrouwen er op dat het beschikbaar gestelde materiaal voor velen aanleiding zal geven voor het ontwikkelen van activiteiten die het behoud van de werkgelegenheid in daze gemeente mogelijk maken.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Wormer

CD Boekje van punkband The Ex
The Ex was een van de belangrijkste groepen uit de Nederlandse underground en speelde een grote rol in de zogenoemde Wormerwave: een verrassend levendige punk- en postpunkscene in Wormer. The Ex ontstond in 1979 vanuit de kraakbeweging in Amsterdam en Wormer. Hun doe-het-zelfmentaliteit was minstens zo belangrijk als hun muziek: ze brachten hun platen zelf uit, maakten hun eigen posters en organiseerden zelf optredens. De vier singles in de CB-box werden opgenomen in de deels al gesloopte Van Gelder Zonen fabriek in Wormer.

Het maatschappelijke gedachtengoed van The Ex komt goed naar voren in de onderstaande citaat uit CB boekje:

Fabriek Velsen
Koninklijke papierfabrieken Van Gelder Zonen N.V. - haar plaats in de Nederlandse papierindustrie
In de wereld van het papier vormt de ontwikkeling van de Nederlandse papierindustrie een boeiende episode. Van Gelder Zonen n.v. met haar 5 papierfabrieken, cellulose- en houtstoffabrieken heeft daarin een belangrijke rol gespeeld. Hierna volgt iets van deze groei van papiermolen tot het huidige concern.
Daarna volgen diverse hoofdstukken waarin de productie van papier wordt beschreven:

• Hout wordt papier
• Gegevens over het bedrijf
• Houtopslag - Loswallen
• Houtstoffabriek - Cellulosefabrieken
• Papierfabriek
• Waterverbruik
• Ketelhuis - Centrale
• Nadere bijzonderheden 0ver PM 21
• V.G.Z. en Suriname
• V.G.Z. Producten

De, in de brochure beschreven, grondstoffenproductie werd eind jaren vijftig van de vorige eeuw stopgezt. Op 09-11-1959 schreef Het Rotterdamsch Parool Cellulosefabriek in Velsen wordt gesloopt. De loogtoren met de cellulosefabrieken van de papierfabriek Van Gelder Zn te Velsen-Noord zal binnenkort worden gesloopt. Na de deze week gehouden inschrijving heeft de directie van Van Gelder het grote sloopkarwei, dat een jaar zal duren, gegund aan de N.V. v.h. P. R. Roosch te Rotterdam. Van Gelder zal hiervoor een bedrag van ƒ 59.900, betalen. Het slopen van de 65 meter hoge toren en de grote gebouwen is een gevolg van het feit, dat cellulose voor de papierfabricage voortaan niet meer in Velsen wordt gefabriceerd, maar geïmporteerd zal worden.
De, in het artikel genoemde, hoge toren was de loogtoren die prominent prijkte op de voorpagina van deze brochure.